VEELGESTELDE VRAGEN
Hieronder beantwoorden we de veelgestelde vragen. Voor de volledige tekst, inclusief bronnen en voetnoten, kun je de FAQ downloaden.
VEELGESTELDE VRAGEN
Hieronder beantwoorden we de veelgestelde vragen. Voor de volledige tekst, inclusief bronnen en voetnoten, kun je de FAQ downloaden.
Huidige wetgeving
Ja. Abortus uit het strafrecht halen betekent niet dat iemand tegen diens wil een abortus mag krijgen. Een medische behandeling zonder toestemming blijft onrechtmatig en gedwongen abortus blijft strafbaar. Ook de WHO benadrukt dat decriminalisering van abortus gedwongen abortus niet legaliseert.
Bovendien zijn de zaken waarin het strafrechtelijke abortusartikel daadwerkelijk is ingezet om een vrouw te beschermen, in de afgelopen halve eeuw op één hand te tellen. Terwijl het strafbare handelen in al die gevallen ook onder andere artikelen vervolgd had kunnen worden.
Artsen die abortuszorg geven volgens de huidige Wet Afbreking Zwangerschap zijn niet strafbaar. Juist dat laat de uitzonderlijke juridische constructie zien: het uitvoeren van een abortus staat in het strafrecht, met een uitzondering voor artsen die aan de voorwaarden van de abortuswet voldoen.
Ons punt is niet dat abortusartsen op dit moment massaal worden vervolgd. Ons punt is dat zorgverleners die legale medische zorg geven überhaupt niet onder een aparte strafrechtelijke bepaling zouden moeten vallen, want abortus is zorg.
Dat heeft vooral te maken met de politieke geschiedenis van abortus in Nederland. In de jaren zeventig en tachtig was er grote politieke verdeeldheid over het legaliseren van abortus. De uiteindelijke Wet afbreking zwangerschap was een politiek compromis: abortus werd in 1984 legaal toegankelijk onder bepaalde voorwaarden, maar bleef tegelijkertijd in het strafrecht staan.
Daardoor kreeg abortus een bijzondere juridische positie. Naast de algemene regels voor goede en veilige zorg gelden een aparte abortuswet én een strafrechtelijke bepaling. Artsen zijn uitgezonderd van die strafbepaling als zij abortuszorg geven volgens de Wet afbreking zwangerschap.
Dat compromis van ruim veertig jaar geleden is nog altijd terug te zien in de taal van de wet. Zo staat er dat een abortus alleen mag plaatsvinden als de ‘noodsituatie van de vrouw deze onontkoombaar maakt’. Ook moet een arts nagaan of iemand haar keuze zorgvuldig heeft gemaakt en zich bewust is van haar ‘verantwoordelijkheid voor ongeboren leven’.
Wij vinden dat iemand die een abortus wil zich niet hoeft te verantwoorden alsof die keuze alleen in een noodsituatie gerechtvaardigd is. Beslissingen over zwangerschap en kinderwens horen in de eerste plaats bij degene die zwanger is.
Het Wetboek van Strafrecht kent twee artikelen die belangrijk zijn als het over abortus gaat: artikel 296 en artikel 82a.
Arikel 296 stelt dat abortus strafbaar is. Het vijfde onderdeel (lid) van dit artikel geeft de uitzondering aan: een arts is niet strafbaar als deze de behandeling verricht in een kliniek of in een ziekenhuis met een vergunning volgens de abortuswet.
Artikel 82a stelt: ‘Onder een ander, of een kind bij of kort na de geboorte, van het leven beroven wordt begrepen: het doden van een vrucht die naar redelijkerwijs verwacht mag worden in staat is buiten het moederlichaam in leven te blijven.’ Hiermee wordt bedoeld dat het een misdrijf is om een zwangerschap af te breken na de grens van levensvatbaarheid.
Abortus wordt, in tegenstelling tot andere zorg, in aparte wetten geregeld. Dit zijn de strafwet (het Wetboek van Strafrecht, WvSr) en de abortuswet (Wet afbreking zwangerschap, Wafz). In het Wetboek van Strafrecht staat dat abortus een misdrijf is en een arts dus strafbaar, tenzij een abortusbehandeling plaatsvindt in een kliniek of in een ziekenhuis met een vergunning.
Daarnaast is er nog het Besluit afbreking zwangerschap (Bafz). Hierin wordt aangegeven hoe de abortuswet in de praktijk moet worden uitgevoerd. En tot slot is er de regeling Late Zwangerschapsafbreking (LZA). Deze regeling ziet toe op afbrekingen na 24 weken.
Huidige abortushulpverlening
Mensen uit alle delen van de samenleving kunnen ongewenst zwanger worden en hun zwangerschap willen afbreken. Abortus komt voor in verschillende levensfasen en om allerlei persoonlijke en medische redenen.
In 2024 vonden de meeste abortussen plaats bij vrouwen van 25 tot en met 34 jaar. Een aanzienlijk deel van de mensen die een abortus krijgen, heeft al één of meer kinderen.
Sommige groepen worden financieel uitgesloten tot abortuszorg, zoals dak- en thuislozen, internationale studenten en ongedocumenteerde arbeidsmigranten.
Ja. Je kunt in Nederland onder bepaalde voorwaarden legaal een abortus krijgen. Maar abortus heeft nog altijd een uitzonderlijke plek in het Wetboek van Strafrecht. Daarin staat dat het uitvoeren van een abortus strafbaar is, behalve wanneer die volgens de regels van de Wet afbreking zwangerschap wordt uitgevoerd.
De plek in het strafrecht draagt bij aan stigma rond abortus, plaatst zorgverleners in een bijzondere strafrechtelijke positie en maakt het recht op abortus kwetsbaarder voor politieke verandering.
Wij vinden dat abortus zorg is. Goede en veilige zorg wordt al beschermd door zorgwetten, professionele richtlijnen en toezicht. Daar is het strafrecht niet voor nodig.
De Inspectie Gezondheid en Jeugd (IGJ) publiceert elk jaar gegevens over abortus. In 2021 vond 65% van de abortussen plaats in de eerste 8 weken, 85% voor 13 weken zwangerschap. 15% van de afbrekingen vond plaats na 13 weken. In deze laatste categorie bevinden zich voor een deel afbrekingen in verband met aangeboren afwijkingen of aandoeningen van de foetus.
Iedereen met een baarmoeder die vruchtbaar is kan ongepland zwanger worden en kiezen voor een abortus. Ook een afwijking bij de foetus kan iedereen overkomen.
De redenen om een abortus te doen zijn uiteenlopend. Sociale indicatie betekent dat de zwangerschap niet gewenst is, om welke reden dan ook. Medische indicatie betekent dat er een afwijking is gevonden bij de foetus of dat de gezondheid van de moeder ernstig bedreigd wordt door de zwangerschap.
Vragen en discussies
Abortus blijft zorg, en voor zorg gelden in Nederland wetten, kwaliteitseisen, professionele richtlijnen en toezicht. Die waarborgen dat zorgverleners goede en veilige zorg bieden.
Daarnaast verdwijnen door deze initiatiefwet niet automatisch alle specifieke regels die nu voor abortuszorg gelden.
Abortus uit het Wetboek van Strafrecht halen betekent dus niet dat er geen regels meer zijn. Het betekent dat we het strafrecht niet langer gebruiken om abortuszorg te reguleren. Goede en veilige zorg kan zonder een aparte strafbaarstelling worden gewaarborgd.
Het vergroot het stigma rond abortus. Als abortus in het strafrecht staat, kan dat de indruk wekken dat abortus iets verkeerds of crimineels is. Dat kan bijdragen aan schaamte, schuldgevoel en stress bij mensen die een abortus krijgen én bij zorgverleners. Terwijl juist onze keuzevrijheid en het vertrouwen in zorgverleners centraal zouden moeten staan.
Het maakt het recht op abortus kwetsbaarder. Zolang abortus in het strafrecht staat, blijft er een strafrechtelijke basis die een toekomstige politieke meerderheid kan aanpassen. In andere landen zien we hoe politieke veranderingen kunnen leiden tot strengere abortusregels en minder toegang tot zorg.
Het maakt abortus anders dan andere zorg. In Nederland hebben we zorgwetten, kwaliteitseisen, professionele richtlijnen en toezicht om ervoor te zorgen dat zorg goed en veilig wordt gegeven. Daarvoor is het strafrecht niet nodig. Toch heeft abortus als vorm van zorg nog altijd een uitzonderlijke plek in het strafrecht.
Het kan zorgverleners afschrikken. Het strafrecht kan zorgverleners het gevoel geven dat abortuszorg juridisch riskant is of eigenlijk niet hoort. Dat kan mensen ervan weerhouden deze zorg te geven. Internationale organisaties zoals de WHO pleiten mede daarom voor decriminalisering van abortus.
De wet sluit niet goed aan bij de abortuszorg van nu. Toen de strafbaarstelling van abortus werd opgesteld, bestond medicamenteuze abortus nog niet. Abortus kan nu ook met pillen plaatsvinden, buiten een kliniek of ziekenhuis. Daardoor kan onduidelijkheid ontstaan over wanneer iemand volgens het strafrecht strafbaar is. Die juridische ruimte kan ook worden gebruikt door groepen die de toegang tot abortus willen beperken.
Het Wetboek van Strafrecht kent strafbepalingen die gaan over artsen die zonder een vergunning een abortus uitvoeren of over andere mensen die dit doen.
Omdat medicamenteuze abortus niet bestond toen de abortuswetgeving tot stand kwam, staat er niets in de wet over het innemen van medicijnen. Tegenwoordig zijn er medicijnen om een abortus in gang te zetten. Daarom kunnen zwangeren nu ook zelf een abortus uitvoeren. Gebruikelijk verstrekt de hulpverlener deze medicijnen. Maar de medicijnen zijn ook beschikbaar via het internet.
Als iemand zelf met medicijnen een abortus opwekt, dan kan deze zwangere (theoretisch) – op grond van het huidige Wetboek van Strafrecht – aangeklaagd worden voor onrechtmatig aborteren. De zwangere is immers vrijwel nooit een arts en beschikt niet over een vergunning.
Mocht iemand zelf een afbreking in gang zetten na de levensvatbaarheidsgrens van 24 weken, dan kan dit gezien worden als een vorm van levensberoving, waarvoor Artikel 82a in het Wetboek van Strafrecht van toepassing is. Diegene is dan (theoretisch) strafbaar, al zal in de praktijk noodzakelijke hulpverlening op de voorgrond staan.
Dit is tot nu toe gelukkig alleen een theoretische mogelijkheid en is in Nederland niet gebeurd. Er zijn hierover geen uitspraken van een rechter in Nederland, maar recent is in het Verenigd Koninkrijk wel een vrouw hiervoor veroordeeld tot jarenlange gevangenisstraf.
Sinds een wetswijziging in januari 2023 mag de huisarts medicamenteuze abortus verstrekken tot 9 weken, mits verplichte scholing is gevolgd. De huisarts is in principe strafbaar indien deze verplichte scholing niet is gevolgd, terwijl voor een daarop lijkende behandeling van miskramen geen verplichte scholing geldt en geen strafbaarheid bestaat.
Artsen die niet werkzaam zijn in een kliniek of ziekenhuis met vergunning of verloskundigen mogen geen medicamenteuze abortus voorschrijven, al zijn zij hiertoe wel bekwaam. Als zij dit toch doen, zijn ze strafbaar.